Parazitoloji ve Parazitler

0
50

Vücuda dışarıdan giren, organizmanın üzerinde veya içinde yaşayan hastalık etkeni olan mikro veya makro organizmaların bir kısmı bitkisel kökenlidirler. (Bakteri ve mantarlar). Orijin olarak hayvansal olanlar ise Zooparazit olarak adlandırılırlar.

Parazitoloji: Zooparazitlerden, zooparazitlerin kondukları prganizma ile olan ilişkilerinden, parazitlikten ve parazitliğin konaklar ve parazitler üzerindeki etkilerinden söz eden bilim dalıdır. Etkensel parazitoloji üç ana başlık altında incelenir:

a-) Protozooloji
b-) Helmintoloji
c-) Entomoloji

Özgür yaşamda temelde tek bir birey söz konusu iken, parazitik yaşamda birine parazit diğerine konak denen iki değişik canlı bulunmaktadır.

Parazit: Hayatının bir kısmında yada tüm hayatı boyunca kendinden büyük bir canlının üzerinde veya içinde yaşayan, orada gelişip çoğalabilen ve daima zarar veren canlılardır. Yunancada Parasitos (para=yanında, sitos=besin) kelimesinden gelmektedir.

Konak: Paraziti barındıran ve onun yaşamı için gerekli olan ihtiyaçlarını karşılayan parazitten daha büyük canlıya denir.

a-) Kesin Konak (Son Konak): Parazitin erişkin şeklini veya eşeyli çoğalan dönemini barındıran konaktır. (İnsan T.saginata için son konaktır)

b-) Ara Konak: Parazitin erişkin olmayan evrim dönemini yada eşeysiz üreyen şeklini barındıran konaktır. Bazılarında bir ara konak bazılarında birden fazla ara konak vardır. T.saginatanın ara konağı tektir ve sığırdır. Dicrocoelium dendriticum iki ara konağı vardır biri kara salyangozu, ikincisi ise karıncadır (Formica fusca).

c-) Rezervuar Konak: Parazitin neslini sürdürmek için daha önemli olan konaktır. Ascaris lumbricoides için insan, Trypanosoma cruzi gibi hem insanda hemde yabani hayvanlarda yerleşebilen parazitler için yabani hayvanlardır.

Vektör: Parazitozlu bir omurgalıdan başka bir omurgalıya paraziti taşıyan artropod veya diğer omurgasıza verilen addır.

a-) Biyolojik Vektör: Parazit konak vücudunda başkalaşım geçirir, bu ara çoğalabilir veya çoğalmaz.

b-) Mekanik Vektör: Parazitin yaşamı için gerekli değildir. Paraziti ağız yada diğer vücut parçaları ile bulaştırır(at sinekleri, kara sinekler).

Parazitler konakta yerleştikleri yere göre endoparazit veya ektoparazit diye adlandırılırlar.

Parazitlik: Parazitin konak vücudunda yerleşerek onun zararına olacak şekilde bir hayat sürdürmesine parazitlik denir.

a-) Özel Parazitlik: Belli bir organda yerleşerek parazitlenme.

b-) Şaşkın (Egare) Parazitlik: Belirli bir konakta parazitlenirken bazen başka konaklara yerleşmesi. Örn: Capillaria hepatica kemirgenlerin karaciğerine yerleşir bazen insana da yerleşebilir.

c-) Rastlantısal (Accidental) Parazitlik: Serbest yaşayan bir canlının bazen rastgele bir konakta bulunması. Örn: sivrisinek larvaları, E.granulosus’un insanda parazitlenmesi.

d-) Protelean Parazitlik: Bu parazitlikte erişkin özgür yaşarken larvası parazit olarak yaşar. Örn: Miyaz etkenleri.

e-) İmagonal Parazitlik: Larval dönemi özgür yaşarken erişkin dönemi parazit olarak yaşar. Örn; Kan emerek beslenen sinekler ve çengelli solucanlar.

f-) Hiper Parazitlik: Parazitin diğer bir parazite konaklık görevi yapmasıdır. Örn; sivrisinek-plasmodium, Phlebotom-leismaniz.

g-) Simparazitlik: Konak vücudu içinde çeşitli parazit parazit türlerinin yumurta ve/veya larvalarının depo edilmesi sonucu bunlar birbirleri ile rakip olurlar. Ve şu olaylar olabilir:

1-) Parazitten biri yaşamına devam ederken diğeri ölür.

a-) Konağa ilk bırakılan larva sonradan geleni yok eder

b-) Parazitlerden biri konağı, dolayısıyla diğer paraziti öldürür.

2-) Hem ilk hemde sonra gelen parazit yaşamaya devam eder.

3-) Fazla patojeniteden dolayı konak ölür ve parazitlerde yok olur.

-Süper Parazitlik: Herhangi bir parazit ile enfekte olan konağın yeniden aynı parazitle enfekte olmasıdır. Örn: Ascaris ile enf konağın ağızdan tekrar Asc. Yumurtası alarak yeniden enf. Olması.

-Multiparazitlik: Herhangibir konağın birden fazla cins veya tür parazit ile enfekte olmasıdır.

-Yalancı Parazitlik: Parazit gerçekte konak vucudunda yerleşmemiş olduğu halde yerleşmiş gibi görünmesidir. Örn: Fasciola ile enf. Karaciğer yiyenlerin dışkısında Fasciola yumurtasının görülmesi.

-Obligatuar (Zorunlu) Parazitlik: Gelişmelerinde yaşamlarının bir bölümünü parazit olarak geçirmek zorunda olanlar.

-Fakültatif (İstemli) Parazitlik: Parazit olmadanda yaşayabilirler. Örn: miyaz etkenleri

Parazitliğin Süresine Göre:

a-) Geçici Parazitlik: Beslenme veya başka bir ihtiyaç için kanakta kısa süre kalması. Örn: tahta kurusu, sinek

b-) Yerleşik Parazitlik: Hayatının her dönemini konakta geçirmesi. Örn: Ascaris, uyuz.